به گزارش برق مدیا، در شرایطی که هر تابستان افزایش مصرف برق، شبکه سراسری را با ناترازی چند هزار مگاواتی مواجه می‌کند، سیاست‌گذاران صنعت برق بیش از هر زمان دیگری روی اجرای طرح‌های بهینه‌سازی مصرف حساب باز کرده‌اند؛ طرح‌هایی که قرار است بدون نیاز به ساخت نیروگاه‌های جدید، بخشی از فشار وارد بر شبکه را کاهش دهند.
یکی از مهم‌ترین این پروژه‌ها، طرح جایگزینی موتورهای قدیمی کولرهای آبی با موتورهای کم‌مصرف BLDC است؛ طرحی که قرار بود با تعویض میلیون‌ها موتور، به یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های کاهش مصرف برق کشور تبدیل شود و نقش قابل توجهی در مدیریت پیک تابستان ایفا کند.
این طرح از سال گذشته به‌عنوان یکی از برنامه‌های راهبردی وزارت نیرو برای مقابله با ناترازی برق معرفی شد. بر اساس برآوردهای انجام‌شده، موتورهای BLDC می‌توانند بین ۵۰ تا ۶۰ درصد مصرف برق کولرهای آبی را کاهش دهند و در ساعات اوج بار نیز چندصد وات از مصرف هر دستگاه بکاهند. از این رو، اجرای گسترده این پروژه می‌توانست ظرفیت قابل توجهی برای کاهش بار شبکه در فصل گرم سال ایجاد کند.
بر همین اساس، مسئولان صنعت برق در زمان معرفی این طرح، از هدف‌گذاری برای تعویض ۲۰ میلیون موتور کولر آبی در کشور سخن گفتند؛ هدفی که در صورت تحقق، می‌توانست یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های بهینه‌سازی انرژی در کشور باشد و بخشی از ناترازی برق تابستانی را جبران کند.
اما تازه‌ترین آمار منتشرشده از سوی ساتبا نشان می‌دهد فاصله میان هدف‌گذاری و اجرای واقعی همچنان قابل توجه است. معاون فنی و مهندسی ساتبا اعلام کرده است که تاکنون حدود ۲۴۰ هزار مجوز برای اجرای این طرح صادر شده است. حتی اگر فرض شود تمامی این مجوزها به نصب واقعی موتورهای جدید منجر شده باشد، این میزان تنها حدود ۱.۲ درصد از هدف ۲۰ میلیون دستگاه را پوشش می‌دهد.
البته مسئله مهم‌تر آن است که صدور مجوز الزاما به معنای اجرای طرح نیست. تاکنون آمار دقیقی از تعداد موتورهای نصب‌شده، میزان صرفه‌جویی محقق‌شده و تعداد کولرهایی که واقعا به موتور BLDC مجهز شده‌اند، منتشر نشده است؛ موضوعی که ارزیابی میزان موفقیت طرح را دشوار می‌کند.
گره اصلی؛ تامین مالی
در حالی که در ابتدای اجرای طرح، تمرکز اصلی بر ظرفیت فنی موتورهای کم‌مصرف و میزان صرفه‌جویی آنها بود، اکنون خود مسئولان نیز مهم‌ترین مانع توسعه پروژه را تامین منابع مالی عنوان می‌کنند.
معاون فنی و مهندسی ساتبا اعلام کرده است که سرمایه‌گذاران بخش خصوصی برای اجرای این طرح وارد میدان شده‌اند، اما آغاز و توسعه گسترده آن همچنان نیازمند تامین منابع مالی است.
مدل اقتصادی این پروژه بر این اساس طراحی شده که موتورهای جدید بدون دریافت هزینه از مشترکان در اختیار آنها قرار گیرد و سرمایه‌گذاری انجام‌شده از محل صرفه‌جویی انرژی یا سازوکارهای مرتبط بازگردد. با این حال، این مدل هنوز به مرحله‌ای نرسیده که بتواند اجرای طرح را در مقیاس ملی پشتیبانی کند.
به بیان دیگر، چالش اصلی این پروژه نه فناوری موتورهایBLDC، بلکه ایجاد یک مدل پایدار اقتصادی برای اجرای آن در مقیاس ۲۰ میلیون دستگاه است.
اجرای محدود در چند استان
در حالی که طرح با عنوان «ملی» معرفی شده، اجرای آن همچنان محدود به چند استان است.
بر اساس اعلام ساتبا، استان‌های تهران، یزد، کرمان و قم در حال حاضر میزبان اجرای این پروژه هستند؛ موضوعی که نشان می‌دهد طرح هنوز وارد مرحله فراگیر کشوری نشده و بخش عمده ظرفیت صرفه‌جویی پیش‌بینی‌شده، بالفعل نشده است.
اجرای پروژه‌ای با هدف تعویض ۲۰ میلیون موتور کولر، نیازمند شبکه گسترده‌ای از شرکت‌های اجرایی، تولیدکنندگان، تامین‌کنندگان قطعات و خدمات پس از فروش است؛ زنجیره‌ای که هنوز مشخص نیست تا چه اندازه برای اجرای گسترده این طرح آماده شده است.
چرا استقبال از طرح کمتر از انتظار است؟
یکی دیگر از پرسش‌های مهم درباره این پروژه، میزان مشارکت مشترکان است. اگرچه رایگان بودن تعویض موتور می‌تواند مشوق مهمی برای خانوارها باشد، اما تجربه طرح‌های مشابه نشان داده است که عواملی مانند اطلاع‌رسانی محدود، آشنا نبودن مردم با مزایای موتورهای جدید، نگرانی درباره کیفیت تجهیزات و خدمات پس از فروش می‌تواند مانع استقبال گسترده شود.
در صورتی که قرار باشد میلیون‌ها کولر آبی در کشور به موتورهای کم‌مصرف مجهز شوند، تنها فراهم کردن فناوری کافی نیست و ایجاد اعتماد و دسترسی آسان برای مشترکان نیز اهمیت زیادی دارد.
آیا طرح می‌تواند ناترازی برق را کاهش دهد؟
کارشناسان معتقدند اصل اجرای این پروژه از نظر فنی یکی از موثرترین برنامه‌های مدیریت مصرف برق است. با توجه به سهم بالای کولرهای آبی در مصرف برق بخش خانگی، جایگزینی موتورهای قدیمی با موتورهای BLDC می‌تواند علاوه بر کاهش هزینه برق مشترکان، بار شبکه را در ساعات اوج مصرف نیز کاهش دهد.
با این حال، اثرگذاری این طرح به‌شدت به سرعت اجرا وابسته است. در شرایطی که شبکه برق کشور هر تابستان با کسری چند هزار مگاواتی مواجه می‌شود، اجرای چندصد هزار دستگاه در سال نمی‌تواند تغییر محسوسی در تراز برق کشور ایجاد کند.
به عبارت دیگر، ارزش اصلی این طرح نه در تعداد مجوزهای صادرشده، بلکه در سرعت تبدیل این مجوزها به موتورهای نصب‌شده و میزان کاهش واقعی مصرف برق است.
فاصله میان برنامه و واقعیت
طرح جایگزینی موتورهای BLDC نمونه‌ای از پروژه‌هایی است که از نظر فنی ظرفیت بالایی برای کاهش مصرف انرژی دارد، اما عملکرد فعلی آن نشان می‌دهد میان اهداف اعلام‌شده و اجرای میدانی فاصله قابل توجهی وجود دارد.
صدور ۲۴۰ هزار مجوز را می‌توان گامی اولیه در مسیر اجرای طرح دانست، اما این عدد در مقایسه با هدف ۲۰ میلیون دستگاه نشان می‌دهد پروژه هنوز در ابتدای راه قرار دارد.
در نهایت، موفقیت این طرح به سه عامل اصلی وابسته است: تامین مالی پایدار، توسعه ظرفیت اجرایی و انتشار شفاف آمار عملکرد. در غیر این صورت، طرحی که قرار بود به یکی از ابزارهای اصلی مقابله با ناترازی برق تبدیل شود، ممکن است برای مدت طولانی در فاصله میان «هدف‌گذاری روی کاغذ» و «اثرگذاری در میدان» باقی بماند.