به گزارش برق مدیا، محمد نظیفی، مدیرعامل بورس انرژی می گوید: امسال عرضه برق وارداتی در تابلوهای بورس انرژی انجام شده است. اهمیت این اتفاق صرفاً در ورود یک عرضه‌کننده جدید به بازار خلاصه نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند مقدمه‌ای برای شکل‌گیری تدریجی یک بازار منسجم‌تر برای تجارت برق ایران با کشورهای همسایه باشد.
ایران؛ هم صادرکننده و هم واردکننده برق
ایران در سال‌های گذشته هم‌زمان در دو سوی بازار منطقه‌ای برق حضور داشته است. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، ایران به کشورهای عراق، افغانستان و پاکستان برق صادر می‌کند، با ارمنستان و جمهوری آذربایجان مبادلات دوجانبه دارد و از ترکمنستان برق وارد می‌کند.
این وضعیت نشان می‌دهد تجارت برق ایران با کشورهای همسایه یک جریان یک‌طرفه نیست. نیاز کشورها به برق، تفاوت الگوی مصرف، شرایط آب‌وهوایی و تفاوت زمان‌های اوج مصرف می‌تواند زمینه‌ای برای شکل‌گیری تجارت متنوع‌تر برق در منطقه ایجاد کند.
در چنین بازاری، وجود یک بستر معاملاتی شفاف می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد. بورس انرژی می‌تواند به‌تدریج از محلی برای معامله برق تولیدکنندگان داخلی به بستری تبدیل شود که بخشی از جریان ورود و خروج برق در سطح منطقه نیز در آن قابل معامله و شفاف‌سازی باشد.
چرا واردات برق مهم است؟
عرضه برق وارداتی در بورس از این منظر مهم است که می تواند فضای معاملاتی بازار برق را به روی یک منبع جدید عرضه باز می‌کند.
در شرایط ناترازی برق، واردات می‌تواند یکی از ابزارهای تأمین برق در دوره‌های مشخص باشد. اما اگر این واردات در یک بازار سازمان‌یافته انجام شود، علاوه بر تأمین فیزیکی برق، امکان شکل‌گیری یک سازوکار شفاف‌تر برای کشف قیمت و معامله نیز فراهم می‌شود.
البته بورس به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل ناترازی برق را حل کند. کارکرد اصلی آن ایجاد سازوکار معاملاتی است؛ اما همین سازوکار می‌تواند به تدریج اطلاعات بیشتری درباره قیمت، میزان عرضه و تقاضا و ارزش اقتصادی برق وارداتی در اختیار فعالان بازار قرار دهد.
گام بعدی؛ صادرات برق بر بستر بورس
اگر ورود برق وارداتی به بورس را نخستین گام در توسعه تجارت برق بدانیم، گام بعدی می‌تواند ورود برق صادراتی به همین بستر معاملاتی باشد.
مدیرعامل بورس انرژی ابراز امیدواری کرده است که با مدیریت توانیر و وزارت نیرو، عرضه برق صادراتی نیز در بورس انرژی انجام شود.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که ایران ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تجارت برق منطقه‌ای دارد، اما بخش محدودی از تولید برق کشور به صادرات اختصاص پیدا می‌کند.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد ایران در سال ۱۴۰۱ حدود ۵ میلیارد کیلووات‌ساعت برق صادر کرده است؛ در حالی که هدف‌گذاری برنامه هفتم، افزایش مجموع تبادل برق کشور به ۲۰ میلیارد کیلووات‌ساعت در سال پایانی برنامه است. البته باید در نظر گرفت که در طول چند سال گذشته به دلیل ناترازی برق صادرات برق به شدت محدود شده است اما افزایش تولید می تواند جایگاه صادراتی ایران را تقویت کند.
بنابراین توسعه تجارت برق منطقه‌ای صرفاً یک فرصت تجاری نیست، بلکه در اسناد بالادستی نیز به‌عنوان یکی از مسیرهای تبدیل ایران به هاب انرژی منطقه مورد توجه قرار گرفته است.
بورس انرژی چگونه می‌تواند به هاب منطقه‌ای برق کمک کند؟
تبدیل ایران به هاب برق منطقه‌ای به زیرساخت‌هایی فراتر از بورس نیاز دارد؛ از ظرفیت خطوط انتقال و اتصال شبکه‌ها گرفته تا قراردادهای بین‌المللی، سازوکار تسویه، مقررات صادرات و واردات و هماهنگی میان وزارت نیرو، توانیر و بخش خصوصی. اما بورس می‌تواند یکی از حلقه‌های این زنجیره باشد.
در یک بازار منطقه‌ای، وجود یک بستر متمرکز برای عرضه و تقاضا می‌تواند به شفاف‌تر شدن قیمت‌ها و افزایش مشارکت بازیگران کمک کند. در این مدل، نیروگاه‌ها و شرکت‌های واجد شرایط می‌توانند برق صادراتی خود را در یک بازار مشخص عرضه کنند و خریداران خارجی نیز از مسیرهای تعریف‌شده به این بازار متصل شوند.
به این ترتیب، بورس انرژی می‌تواند نقش «بازار» را در کنار زیرساخت‌های فیزیکی انتقال برق ایفا کند.
یک فرصت برای نیروگاه‌های تجدیدپذیر
توسعه تجارت منطقه‌ای برق می‌تواند برای نیروگاه‌های تجدیدپذیر نیز اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.
تولید برق خورشیدی و بادی در ساعات مختلف شبانه‌روز و فصل‌های مختلف تغییر می‌کند. در یک شبکه بزرگ‌تر و متصل به چند کشور، امکان استفاده بهتر از تفاوت الگوی تولید و مصرف وجود دارد.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نیز تفاوت زمان اوج مصرف کشورهای همسایه و شرایط اقلیمی متفاوت را از ظرفیت‌های توسعه تجارت برون‌مرزی برق ایران دانسته است.
از این منظر، توسعه صادرات برق تجدیدپذیر می‌تواند هم به درآمدزایی نیروگاه‌ها کمک کند و هم جذابیت سرمایه‌گذاری در این بخش را افزایش دهد.
چالش اصلی؛ زیرساخت قبل از بازار
با وجود تمام این ظرفیت‌ها، نباید از یک نکته غافل شد. بازار بدون زیرساخت انتقال نمی‌تواند تجارت برق ایجاد کند.
ایران برای تبدیل شدن به هاب منطقه‌ای برق، به توسعه خطوط انتقال بین‌المللی، افزایش ظرفیت تبادل با کشورهای همسایه، سازوکارهای تسویه و قراردادهای پایدار نیاز دارد.
بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، ظرفیت خطوط انتقال برق ایران به کشورهای همسایه حدود ۳۷۵۸ مگاوات بوده و حدود ۸۰۰ مگاوات ظرفیت انتقالی جدید نیز در دست اجرا بوده است.
بنابراین موفقیت بورس انرژی در تجارت منطقه‌ای برق، به میزان زیادی به توسعه همین زیرساخت‌ها وابسته است.
از بازار داخلی تا بازار منطقه‌ای
ورود برق وارداتی به بورس انرژی را می‌توان در چارچوب بزرگ‌تری دید. بازار برق ایران هم‌زمان در حال توسعه تابلوهای آزاد و سبز، افزایش تعداد نیروگاه‌های عرضه‌کننده، گسترش تعداد بازیگران و حرکت به سمت انتقال بخش بزرگ‌تری از معاملات به بورس است.
اگر در کنار این روند، برق وارداتی و سپس برق صادراتی نیز در بورس معامله شود، نقش این بازار می‌تواند تغییر کند.
در این صورت بورس انرژی دیگر صرفاً محلی برای معامله برق تولیدکنندگان داخلی نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به یکی از اجزای بازار منطقه‌ای برق تبدیل شود؛ بازاری که در آن برق داخلی، برق وارداتی و برق صادراتی در یک چارچوب معاملاتی شفاف‌تر به یکدیگر متصل می‌شوند.
البته رسیدن به چنین نقطه‌ای زمان‌بر است و به هماهنگی میان سیاست‌گذار، توانیر، نیروگاه‌ها، بورس انرژی و طرف‌های خارجی نیاز دارد. اما عرضه برق وارداتی در بورس را می‌توان یکی از نشانه‌های آغاز این مسیر دانست.
