در رایزنی‌های اخیر تهران و باکو، افزایش واردات مستقیم برق از آذربایجان مطرح شده است، اما هنوز ظرفیت قطعی این واردات مشخص نیست. قرار است گروه‌های کارشناسی دو کشور ظرفیت خطوط انتقال، نقاط اتصال شبکه و ملاحظات فنی را بررسی کنند.
محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت ایران، پس از دیدار با معاون نخست‌وزیر آذربایجان اعلام کرد که بخش مهمی از مذاکرات به همکاری‌های انرژی اختصاص داشته و موضوعات مورد توافق از طریق کارگروه‌های مشترک پیگیری خواهد شد. دو کشور پیش از این نیز در سال ۱۴۰۳ درباره توسعه همکاری‌های انرژی و تشکیل کارگروه مشترک مذاکره کرده بودند.
واردات برق؛ راهکاری برای کاهش فشار زمستانی
افزایش واردات برق از آذربایجان می‌تواند در مدیریت پیک مصرف، به‌ویژه در مناطق شمال‌غربی ایران، مؤثر باشد؛ با این حال، میزان اثرگذاری آن به ظرفیت واقعی خطوط انتقال و حجم برق قابل مبادله بستگی دارد. بنابراین حتی در صورت اجرای واردات، این همکاری را باید بخشی از سبد مدیریت ناترازی برق دانست، نه جایگزینی برای توسعه تولید داخلی.
سوآپ گاز و برق روی میز
یکی از محورهای مهم مذاکرات، سوآپ گاز و برق است. این مدل می‌تواند همکاری دو کشور را از خریدوفروش مستقیم انرژی فراتر ببرد و امکان استفاده متقابل از زیرساخت‌های انتقال گاز و برق را افزایش دهد.
ایران از شبکه گسترده انتقال انرژی و موقعیت جغرافیایی مناسب برای اتصال به بازارهای منطقه برخوردار است و آذربایجان نیز ظرفیت‌های تولید و صادرات انرژی خود را توسعه داده است. با این حال، حجم مبادلات، سازوکار اقتصادی و نحوه تسویه سوآپ هنوز نهایی نشده است.
نیروگاه‌های مشترک و انرژی‌های تجدیدپذیر
توسعه نیروگاه‌های برق‌آبی مشترک نیز بخش دیگری از همکاری تهران و باکو است. پروژه‌های خداآفرین و قیزقلعه‌سی در چارچوب همکاری‌های دو کشور دنبال شده‌اند و پروژه اردوباد نیز می‌تواند ظرفیت جدیدی برای تولید برق ایجاد کند.
همچنین امکان حضور سرمایه‌گذاران و شرکت‌های ایرانی در پروژه‌های خورشیدی آذربایجان مطرح است؛ موضوعی که می‌تواند همکاری انرژی دو کشور را از برق‌آبی و گاز به انرژی‌های تجدیدپذیر نیز گسترش دهد.
آذربایجان؛ مسیر احتمالی اتصال شبکه ایران و روسیه
اهمیت همکاری با آذربایجان تنها به تأمین برق زمستانی محدود نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی این کشور می‌تواند در اتصال شبکه برق ایران و روسیه نیز نقش داشته باشد. ایران پیش‌تر از پیگیری سنکرون‌سازی شبکه‌های برق ایران و روسیه از مسیر آذربایجان و امکان تبادل برق در این چارچوب خبر داده بود.
در صورت عملیاتی شدن این طرح‌ها، اتصال شبکه‌ها می‌تواند امکان مبادله برق در مقاطع مختلف سال را فراهم کند؛ به‌گونه‌ای که کشورها بسته به شرایط تولید و مصرف، واردکننده یا صادرکننده برق باشند.
همکاری انرژی فراتر از تأمین برق زمستان
همکاری با آذربایجان، حتی در صورت افزایش واردات برق، به‌تنهایی ناترازی چند هزار مگاواتی برق ایران را برطرف نخواهد کرد. اثرگذاری آن به ظرفیت تولید، خطوط انتقال، وضعیت شبکه داخلی و حجم واقعی برق قابل انتقال وابسته است.
با این حال، مذاکرات تهران و باکو درباره واردات برق، سوآپ انرژی، نیروگاه‌های مشترک و همکاری‌های گازی می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک همکاری زیرساختی بلندمدت را فراهم کند. در صورت عبور این مذاکرات از مرحله کارگروه‌های فنی و رسیدن به قراردادهای اجرایی، آذربایجان می‌تواند علاوه بر تأمین بخشی از نیاز برق ایران، به یکی از مسیرهای اتصال کشور به بازار انرژی منطقه تبدیل شود.
در نهایت، واردات برق می‌تواند فشار زمستانی را کاهش دهد، اما جایگزین توسعه نیروگاه‌ها، تقویت شبکه، کاهش تلفات و اصلاح الگوی مصرف در داخل کشور نخواهد بود. اهمیت اصلی همکاری تهران و باکو در صورت تحقق، ایجاد گزینه‌های بیشتر برای تجارت و تبادل انرژی در منطقه خواهد بود.