به گزارش برق مدیا، رشد شتابان هوش مصنوعی و توسعه مراکز داده، نیاز به برق پایدار را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیرساختی جهان تبدیل کرده است. در شرایطی که مصرف انرژی این بخش با سرعت زیادی در حال افزایش است، ایران نیز همزمان با برنامه‌های توسعه اقتصاد دیجیتال، با چالش‌هایی مانند ناترازی برق، فرسودگی بخشی از نیروگاه‌ها و نبود هماهنگی کافی میان بخش انرژی و فناوری مواجه است؛ چالشی که می‌تواند مسیر توسعه زیرساخت‌های دیجیتال کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
در همین زمینه، کمال انصاری، عضو هیئت‌مدیره انجمن تحول دیجیتال و هوش مصنوعی صنعت و معدن وزارت صمت، ابعاد این مسئله و الزامات توسعه همزمان صنعت برق و اقتصاد دیجیتال را تشریح کرده است.
****
این روزها توسعه هوش مصنوعی و مراکز داده با سرعت زیادی در حال پیشروی است، اما کمتر درباره نیاز این فناوری به برق صحبت می‌شود. این موضوع چقدر اهمیت دارد؟
هوش مصنوعی یک پدیده صرفاً نرم‌افزاری نیست. هر مدل زبانی بزرگ، هر پردازش ابری و هر الگوریتم هوش مصنوعی روی سخت‌افزار اجرا می‌شود و این سخت‌افزار به یک منبع حیاتی نیاز دارد؛ برق.
ابعاد مصرف انرژی در این حوزه کمتر مورد توجه قرار گرفته، در حالی که داده‌های جهانی نشان می‌دهد رشد هوش مصنوعی می‌تواند تقاضای برق مراکز داده را به شکل قابل توجهی افزایش دهد. برای نمونه، برخی مطالعات نشان داده‌اند که آموزش مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی مانند GPT-3 حدود هزاران مگاوات‌ساعت انرژی مصرف کرده است.
همچنین آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است مصرف برق مراکز داده جهان تا سال ۲۰۳۰ می‌تواند به حدود ۹۴۵ تراوات‌ساعت برسد؛ رقمی که نشان‌دهنده نقش روزافزون این بخش در بازار انرژی جهان است.
این روند در ایران با چه چالش‌هایی روبه‌روست؟
در ایران، وضعیت پیچیده‌تر است؛ زیرا توسعه اقتصاد دیجیتال و زیرساخت‌های هوش مصنوعی همزمان با چالش‌های ساختاری صنعت برق اتفاق می‌افتد.
ناترازی برق در سال ۱۴۰۲ در اوج مصرف تابستان حدود ۱۲ هزار مگاوات برآورد شد. در تابستان ۱۴۰۴ نیز فاصله میان عرضه و تقاضای برق به یکی از جدی‌ترین چالش‌های صنعت برق تبدیل شد و محدودیت‌های تامین برق در بخش‌های مختلف اقتصادی ادامه یافت و از ارقامی بین 15 تا بیش از 20 هزار مگاوات حکایت کرد.
این شرایط نشان می‌دهد شبکه برق کشور پیش از پذیرش بارهای جدید مصرف، نیازمند توسعه ظرفیت تولید، بهبود بهره‌وری، کاهش تلفات و نوسازی بخشی از زیرساخت‌های موجود است.
از سوی دیگر، بخشی از نیروگاه‌های کشور عمر بالایی دارند. حدود ۱۴ هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی کشور در زمره واحدهای قدیمی قرار می‌گیرند که نیازمند نوسازی یا بهسازی هستند.
در چنین شرایطی، توسعه مراکز داده چه تاثیری بر شبکه برق خواهد داشت؟
رشد مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی به معنای اضافه شدن یک مصرف‌کننده بزرگ و پیوسته به شبکه برق است. در جهان، بسیاری از کشورها پیش از توسعه این زیرساخت‌ها، برنامه تأمین انرژی مورد نیاز آن‌ها را طراحی می‌کنند.
در ایران نیز توسعه مراکز داده باید متناسب با ظرفیت شبکه برق، برنامه توسعه نیروگاه‌ها و امکان تأمین برق پایدار انجام شود. در غیر این صورت، افزایش تقاضای جدید می‌تواند فشار بیشتری بر شبکه‌ای وارد کند که هم‌اکنون نیز با محدودیت‌های تولید و انتقال مواجه است.
آیا توسعه همزمان مراکز داده و حفظ پایداری شبکه برق امکان‌پذیر است؟
پاسخ این پرسش به نحوه برنامه‌ریزی بستگی دارد. توسعه این دو حوزه زمانی امکان‌پذیر است که چند شرط اساسی فراهم شود.
نخست، مراکز داده باید به سمت استفاده از ترکیب‌های مطمئن تأمین انرژی، از جمله انرژی‌های تجدیدپذیر و سامانه‌های پشتیبان حرکت کنند؛ موضوعی که در بسیاری از کشورهای جهان به یک الزام تبدیل شده است.
دوم، باید از خود هوش مصنوعی برای مدیریت بهتر صنعت برق استفاده شود؛ از پیش‌بینی مصرف و مدیریت بار گرفته تا بهینه‌سازی تولید، کاهش تلفات، تعمیرات پیش‌بینانه تجهیزات و مدیریت منابع تولید پراکنده.
سوم، میان نهادهای متولی انرژی و فناوری باید هماهنگی بیشتری ایجاد شود. توسعه اقتصاد دیجیتال بدون در نظر گرفتن ظرفیت‌های انرژی و برنامه توسعه شبکه برق، با محدودیت مواجه خواهد شد.
به شکاف میان صنعت برق و اکوسیستم فناوری اشاره کرده‌اید. این شکاف چه پیامدهایی دارد؟
اکوسیستم فناوری کشور طی سال‌های اخیر در حوزه خدمات دیجیتال و داده رشد کرده است، اما ارتباط میان این بخش و صنعت برق هنوز به سطح مورد نیاز برای مواجهه با تحولات جدید نرسیده است.
یکی از پیامدهای این فاصله آن است که توسعه زیرساخت‌های دیجیتال ممکن است بدون توجه کافی به ظرفیت شبکه برق و برنامه توسعه آینده آن انجام شود. در حالی که زیرساخت انرژی یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد دیجیتال محسوب می‌شود.
در حالی که هوش مصنوعی خود می‌تواند به صنعت برق کمک کند، وضعیت استفاده از این فناوری در ایران چگونه است؟
در سطح جهانی، هوش مصنوعی به یکی از ابزارهای مهم تحول صنعت برق تبدیل شده است. از پیش‌بینی مصرف و تولید گرفته تا کاهش تلفات، مدیریت شبکه، نگهداری پیش‌بینانه تجهیزات و تسریع اتصال منابع جدید تولید برق، کاربردهای گسترده‌ای برای این فناوری ایجاد شده است.
اما در ایران، استفاده عملیاتی و گسترده از این ظرفیت هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد. صنعت برق همچنان عمدتاً با رویکردهای سنتی مدیریت می‌شود، در حالی که بسیاری از ابزارهای فناورانه برای افزایش بهره‌وری در دسترس هستند.
جمع‌بندی شما از وضعیت فعلی چیست؟
امروز هوش مصنوعی وارد کشور شده، اما زیرساخت انرژی برای پذیرش کامل این تحول نیازمند آماده‌سازی است.
از یک سو، صنعت برق با چالش‌هایی مانند ناترازی، نیاز به سرمایه‌گذاری، فرسودگی بخشی از تجهیزات و محدودیت توسعه ظرفیت مواجه است؛ از سوی دیگر، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی بدون دسترسی به برق پایدار نمی‌توانند توسعه پیدا کنند.
بنابراین، پیش از توسعه گسترده زیرساخت‌های هوش مصنوعی و مراکز داده، باید برنامه‌ای هماهنگ میان بخش انرژی و فناوری برای تأمین برق پایدار، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و استفاده از فناوری‌های نوین در مدیریت شبکه برق تدوین شود.
در نهایت، آینده هوش مصنوعی در ایران تا حد زیادی به آینده زیرساخت انرژی کشور وابسته است.