به گزارش برق مدیا، تداوم ناترازی گاز و احتمال محدودیت در تامین سوخت نیروگاه‌ها، این نگرانی را ایجاد کرده که در صورت تشدید کمبود سوخت، ظرفیت تولید برق نیز تحت تاثیر قرار گیرد. در چنین شرایطی، مدیریت مصرف، تامین ذخایر سوخت مایع و آمادگی شبکه برای مواجهه با افت احتمالی تولید، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ موضوعی که فعالان صنعت برق نسبت به تبعات آن و احتمال بروز خاموشی در زمستان هشدار داده‌اند.
نگرانی‌ها از کمبود برق در زمستان در حالی است که در فصل سرد، برخلاف تابستان، رشد مصرف برق ناشی از وسایل سرمایشی کاهش می‌یابد، اما افزایش مصرف گاز خانگی و تجاری می‌تواند سهم نیروگاه‌ها از گاز را محدود کند؛ در چنین شرایطی، هرگونه ضعف در تامین سوخت جایگزین یا کاهش ظرفیت تولید گاز، مستقیما به توان تولید برق منتقل می‌شود.
محمدهادی فقیه‌زاده، رئیس هیأت‌مدیره سندیکای صنعت برق ایران در این خصوص در نشست خبری با اشاره به وضعیت تامین برق در زمستان، معتقد است کشور از سال‌های گذشته با ناترازی میان تولید و مصرف گاز مواجه بوده و این ناترازی در سال جاری تشدید شده است. به گفته او، بخشی از ظرفیت تولید گاز کشور در جریان جنگ آسیب دیده و کاهش ظرفیت تولید می‌تواند فشار بیشتری بر مخازن سوخت مایع نیروگاه‌ها وارد کند.
فقیه‌زاده در تشریح این وضعیت به این نکته اشاره می‌کند که ما از سال‌های قبل وارث یک ناترازی در تولید گاز و مصرف گاز در کشور بوده‌ایم،اما تشدید این ناترازی می‌تواند در زمستان امسال شرایط متفاوتی ایجاد کند. از نگاه این فعال صنعت برق، اگر تامین سوخت نیروگاه‌ها با مشکل مواجه شود، خاموشی نیروگاه‌ها به دلیل کمبود سوخت یک احتمال واقعی است و مدیریت شبکه باید به‌گونه‌ای انجام شود که شبکه بتواند از این دوره با کمترین آسیب عبور کند.
مسئله برق از گاز شروع می‌شود
اریابی‌ها نشان می‌دهد ریشه بخشی از ریسک زمستانی صنعت برق را باید در ارتباط مستقیم میان دو شبکه گاز و برق جست‌وجو کرد. بخش قابل توجهی از نیروگاه‌های حرارتی کشور برای تولید برق به گاز طبیعی وابسته‌اند و زمانی که مصرف گاز در بخش خانگی افزایش می‌یابد، فشار بر شبکه گاز بالا می‌رود و امکان کاهش تحویل گاز به نیروگاه‌ها وجود دارد.
تجربه زمستان‌های گذشته نیز نشان داده است که کاهش گاز تحویلی به نیروگاه‌ها، به معنای حذف نیاز به تولید برق نیست؛ بلکه نیروگاه‌ها باید برای جبران آن به سراغ سوخت دوم بروند. گزارش کمیسیون انرژی مجلس درباره قطعی برق در فصل سرد، از «عدم تامین گاز مورد نیاز نیروگاه‌ها»، افزایش مصرف سوخت مایع و کاهش ذخایر استراتژیک سوخت نیروگاهی به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر در قطعی برق نام برده است. همین گزارش، پایین بودن راندمان نیروگاه‌های حرارتی، وابستگی بالای سبد تولید برق به گاز طبیعی و ضعف در تنوع‌بخشی به سبد انرژی را نیز از عوامل افزایش ریسک تامین برق عنوان کرده است.
بنابراین، مسئله خاموشی زمستانی را نمی‌توان صرفا با میزان ظرفیت اسمی نیروگاه‌ها سنجید. ظرفیت نیروگاهی زمانی برای شبکه قابل اتکا است که سوخت کافی برای بهره‌برداری از آن وجود داشته باشد. به همین دلیل، در زمستان «ظرفیت تولید برق» و «ظرفیت تامین سوخت» دو متغیر به‌هم‌پیوسته‌اند.
ناترازی گاز؛ حلقه‌ای که می‌تواند برق را تحت فشار قرار دهد
نگرانی از ناترازی گاز که در نهایت می‌تواند تولید برق را تحت تاثیر قرار دهد، مشکلی که امید شاکری، معاون وزیر نفت چندی پیش در خصوص ناترازی گاز در اوج سرما در زمستان گذشته به این نکته اشاره کرده بود که سال گذشته ناترازی گاز بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد شده بود. او همچنین با اشاره به رشد مصرف گاز نیروگاه‌ها اعلام کرده بود که مصرف گاز این بخش از ۶۳.۶ میلیارد مترمکعب در سال ۱۳۹۱ به حدود ۹۴ میلیارد مترمکعب در سال ۱۴۰۱ رسیده است. به گفته او، متوسط راندمان نیروگاه‌های کشور نیز حدود ۳۹ درصد بوده، در حالی که هدف‌گذاری قانونی رسیدن به راندمان ۴۵ درصد است.
این ارقام نشان می‌دهد که مسئله صرفا کمبود مقطعی گاز نیست؛ بلکه رشد مصرف سوخت نیروگاه‌ها و پایین بودن راندمان بخشی از نیروگاه‌های حرارتی، فشار مضاعفی بر منابع گاز وارد می‌کند. هرچه نیروگاه برای تولید مقدار مشخصی برق سوخت بیشتری مصرف کند، در دوره اوج مصرف گاز، آسیب‌پذیری شبکه برق نیز بیشتر می‌شود.
سوخت مایع؛ راه‌حل اضطراری با محدودیت‌های خودش
در چنین شرایطی، سوخت مایع نقش ضربه‌گیر شبکه برق را پیدا می‌کند. نیروگاه‌ها می‌توانند در صورت کاهش دسترسی به گاز، از گازوئیل یا در برخی واحدها از سوخت‌های جایگزین دیگر استفاده کنند؛ اما این راهکار نیز به میزان ذخایر، ظرفیت انتقال و امکان تامین مستمر سوخت وابسته است.
تجربه زمستان گذشته اهمیت این مسئله را نشان داد. گزارش کمیسیون انرژی مجلس، کاهش ذخایر استراتژیک سوخت مایع نیروگاهی، به‌ویژه گازوئیل، را یکی از عوامل مؤثر در قطعی برق دانسته بود.
در سال ۱۴۰۴ نیز گزارش‌هایی از افزایش اتکای نیروگاه‌ها به گازوئیل منتشر شد؛ به‌گونه‌ای که طبق گزارش تسنیم در دی‌ماه ۱۴۰۴، در بخش قابل توجهی از نیروگاه‌های حرارتی، گازوئیل به‌عنوان سوخت دوم و جایگزین گاز مورد استفاده قرار گرفته بود و حجم مصرف روزانه آن از گاز تحویلی به نیروگاه‌ها پیشی گرفته بود.
این تجربه نشان می‌دهد که انتقال فشار از شبکه گاز به مخازن سوخت مایع، اگر بدون ذخیره‌سازی کافی و برنامه‌ریزی قبلی انجام شود، لزوماً مشکل را حل نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند شکل دیگری از ریسک را ایجاد کند.
زمستان ۱۴۰۵؛ برنامه‌ریزی برای کاهش ریسک
در مقابل این نگرانی‌ها، وزارت نیرو برای زمستان ۱۴۰۵ از اجرای یک بسته ۶۰ برنامه‌ای برای افزایش پایداری شبکه خبر داده است. بر اساس اعلام معاونت برق و انرژی وزارت نیرو، این برنامه‌ها حوزه‌هایی مانند افزایش واردات برق و کاهش صادرات در ماه‌های اوج مصرف زمستان، تقویت شبکه انتقال، مدیریت مصرف، استفاده از کنتورهای هوشمند، تعمیرات نیروگاهی و تامین ذخایر سوخت نیروگاه‌ها را دربر می‌گیرد.
یکی از محورهای مهم این برنامه، حفظ ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها تا ابتدای آذرماه، رفع موانع مربوط به مخازن سوخت و توسعه ظرفیت ذخیره‌سازی عنوان شده است. همچنین برای مولدهای اضطراری صنایع و سازمان‌ها نیز برنامه تامین سوخت زمستانی در نظر گرفته شده است.
محمد اله‌داد، مدیرعامل توانیر، نیز با اشاره به احتمال افت فشار گاز در برخی مناطق، بر ضرورت تدوین سناریوهای عملیاتی و مدیریت هوشمند مصرف برای حفظ پایداری شبکه در زمستان تأکید کرده است.
ین اقدامات نشان می‌دهد که خود صنعت برق نیز ریسک تامین سوخت در فصل سرد را یک متغیر مهم در برنامه‌ریزی زمستانی می‌داند؛ هرچند برنامه‌ریزی برای مدیریت ریسک، به معنای منتفی شدن احتمال محدودیت نیست.
آیا خاموشی زمستانی قطعی است؟
پاسخ به این پرسش در شرایط فعلی منفی است؛ اما احتمال آن نیز قابل نادیده گرفتن نیست. اظهارات فقیه‌زاده در واقع از یک «سناریوی محتمل» صحبت می‌کند، نه وقوع قطعی خاموشی.
از یک سو، وزارت نیرو از برنامه‌های گسترده برای تامین سوخت، تعمیرات نیروگاهی، مدیریت مصرف و افزایش تبادل برق خبر داده است. از سوی دیگر، ناترازی گاز و آسیب به بخشی از ظرفیت تولید و فرآورش گاز، ریسک جدیدی را به شبکه برق تحمیل کرده است. گزارش‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که مسئولان صنعت برق خود را برای احتمال افت فشار گاز و محدودیت سوخت نیروگاه‌ها آماده می‌کنند.
بنابراین، آنچه در زمستان پیش رو اهمیت دارد، فقط میزان تقاضای برق نیست؛ بلکه توانایی زنجیره انرژی کشور برای تامین همزمان گاز، سوخت مایع و ظرفیت تولید برق است.
مسئله اصلی؛ مدیریت یک زنجیره به‌هم‌پیوسته
هشدار فقیه‌زاده را می‌توان از همین منظر تحلیل کرد. اگر کمبود گاز باعث کاهش سوخت نیروگاه‌ها شود و سوخت مایع نیز به اندازه کافی در دسترس نباشد، ظرفیت اسمی نیروگاه‌ها عملاً به ظرفیت قابل استفاده تبدیل نمی‌شود. در مرحله بعد، اپراتور شبکه ناچار خواهد بود میان بخش‌های مختلف مصرف اولویت‌بندی کند و در صورت عبور بار از توان قابل تامین، مدیریت مصرف یا خاموشی اجتناب‌ناپذیر خواهد شد.
در این میان، صنایع نیز یکی از نخستین بخش‌هایی هستند که در معرض مدیریت مصرف قرار می‌گیرند. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که محدودیت برق و گاز برای صنایع تنها به کاهش مصرف انرژی محدود نمی‌شود و می‌تواند کاهش تولید، افزایش هزینه، اختلال در زنجیره تامین و کاهش توان صادراتی را به دنبال داشته باشد. اتاق ایران نیز در سال ۱۴۰۴ نسبت به پیامدهای تداوم قطعی برق بر واحدهای تولیدی هشدار داده و بر ضرورت تامین گازوئیل برای مولدهای اضطراری صنایع تاکید کرده بود.
با توجه به موارد مطرح شده این نکته مطرح می‌شود که زمستان ۱۴۰۵ برای صنعت برق بیش از آنکه صرفا یک مسئله مصرف باشد، آزمونی برای هماهنگی میان شبکه‌های گاز و برق است. اگرچه برنامه‌های جدید وزارت نیرو بر ذخیره‌سازی سوخت، تعمیرات نیروگاهی، مدیریت مصرف و تقویت شبکه متمرکز شده، اما استمرار ناترازی گاز همچنان مهم‌ترین متغیری است که می‌تواند این برنامه‌ها را تحت فشار قرار دهد.
از این منظر، هشدار رئیس هیات‌مدیره سندیکای صنعت برق درباره احتمال خاموشی در زمستان را باید در چارچوب یک ریسک زنجیره‌ای دید: کمبود گاز می‌تواند به کاهش سوخت نیروگاه‌ها منجر شود، کاهش سوخت می‌تواند تولید برق را محدود کند و محدودیت تولید در نهایت می‌تواند شبکه را به سمت مدیریت مصرف و خاموشی سوق دهد.
در نتیجه، عبور پایدار از زمستان تنها به افزایش ظرفیت نیروگاهی وابسته نیست؛ بلکه به میزان ذخایر سوخت، راندمان نیروگاه‌ها، آمادگی شبکه انتقال، مدیریت مصرف و مهم‌تر از همه، هماهنگی میان بخش‌های گاز و برق بستگی دارد. برنامه‌های ۶۰گانه وزارت نیرو می‌تواند بخشی از این ریسک را مدیریت کند، اما شدت واقعی محدودیت‌ها در زمستان به این بستگی خواهد داشت که زنجیره تامین سوخت تا چه اندازه بتواند در روزهای اوج سرما بدون اختلال عمل کند.