به گزارش برق مدیا، دهلی در ابتدای دهه ۲۰۰۰ یکی از نمونه‌های دشوار شبکه برق شهری بود. خاموشی‌های مکرر، کیفیت نامناسب برق و تجهیزات فرسوده بخشی از زندگی روزمره مردم شده بود. در آن زمان، طبق گزارش رسمی دولت دهلی، تلفات فنی و تجاری (AT&C) شبکه این شهر حدود ۵۲ درصد بود؛ یعنی بخش بزرگی از برق تحویلی به شبکه، به دلایل فنی، سرقت، خطاهای اندازه‌گیری یا مشکلات وصول درآمد، به درآمد واقعی برای شرکت‌های توزیع تبدیل نمی‌شد.
اما حدود ۲۵ سال بعد، تصویر کاملاً متفاوت است. بر اساس Economic Survey دولت دهلی (گزارش رسمی دولت دهلی)، تلفات در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به ۵.۹ درصد کاهش یافته است. در همین دوره، تقاضای برق شهر نیز افزایش قابل توجهی داشته است.
IEEE Spectrum (یک رسانه تخصصی فناوری و مهندسی) نیز در گزارشی که در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرده، با بررسی تجربه دهلی نوشته است که تلفات برق این شهر از بیش از ۵۰ درصد در سال ۲۰۰۲ به حدود ۵ تا ۶ درصد در سال ۲۰۲۶ رسیده و شاخص قابلیت اطمینان شبکه نیز از حدود ۷۰ درصد در سال ۲۰۰۲ به بیش از ۹۹.۹ درصد رسیده است.
مشکل دهلی فقط فرسودگی شبکه نبود
یکی از دلایل اصلی بحران، فرسودگی زیرساخت توزیع بود؛ اما مسئله به تجهیزات محدود نمی‌شد. بخش قابل توجهی از برق نیز در نتیجه سرقت برق و پرداخت نشدن قبوض از چرخه اقتصادی شرکت‌های توزیع خارج می‌شد. این وضعیت یک چرخه معیوب ایجاد کرده بود: تلفات بالا باعث کاهش درآمد شرکت‌های برق می‌شد و درآمد کمتر نیز امکان سرمایه‌گذاری برای نوسازی شبکه را کاهش می‌داد.
بنابراین اصلاح شبکه دهلی با یک اقدام منفرد انجام نشد و مجموعه‌ای از تغییرات هم‌زمان در ساختار شرکت‌های توزیع، فناوری، تجهیزات و ارتباط با مشترکان دنبال شد.
گام اول؛ مدیریت شبکه از اتاق کنترل
یکی از تغییرات مهم، ورود فناوری‌های دیجیتال به شبکه توزیع بود. شرکت‌های توزیع در دهلی سیستم‌های SCADA یا سامانه نظارت و کنترل و جمع‌آوری داده را توسعه دادند. این سیستم به اپراتورها اجازه می‌دهد وضعیت تجهیزات، ولتاژ، جریان، مسیر جریان برق و وضعیت کلیدها را از یک مرکز کنترل مشاهده کنند.
به این ترتیب، شرکت توزیع دیگر مجبور نبود صرفا بعد از وقوع مشکل متوجه خرابی شود؛ داده‌های شبکه در اختیار اپراتور قرار می‌گرفت و امکان شناسایی سریع‌تر نقاط مشکل‌دار فراهم می‌شد. این سیستم‌ها برای شناسایی مناطق دارای تلفات و سرقت برق نیز مورد استفاده قرار گرفتند.
ترانسفورماتورها و تجهیزات فرسوده هم تغییر کردند
بخش دیگری از برنامه، نوسازی تجهیزات شبکه بود. ترانسفورماتورها و کلیدهای قدیمی جایگزین شدند و برنامه‌های منظم‌تری برای نگهداری تجهیزات به اجرا درآمد. در سال ۲۰۰۲ حدود ۱۱ درصد ترانسفورماتورها در هر مقطع با مشکل مواجه بودند؛ این میزان بعدها به کمتر از یک درصد رسید.
شرکت‌های توزیع همچنین از بانک‌های خازنی برای تأمین توان راکتیو در نقاط مختلف شبکه استفاده کردند. این کار به کاهش جریان عبوری از خطوط و بهبود وضعیت ولتاژ کمک کرد.
تنظیم‌کننده‌های ولتاژ نیز در نقاطی که افت ولتاژ بیشتری داشتند نصب شدند.
سیم‌های لخت جای خود را به کابل‌های عایق دادند
یکی دیگر از اقدامات، تغییر بخشی از شبکه توزیع بود. برای مقابله با سرقت برق، شرکت‌ها در برخی مناطق سیم‌های توزیع لخت را با کابل‌های عایق‌شده جایگزین کردند. این کابل‌ها علاوه بر دشوارتر کردن دسترسی غیرمجاز به شبکه، احتمال برخی خطاهای ناشی از تماس شبکه با عوامل خارجی را نیز کاهش می‌دهند.
این اقدام یک نمونه مهم از راهکاری است که هم‌زمان می‌تواند دو مسئله را هدف قرار دهد: کاهش سرقت و افزایش قابلیت اطمینان شبکه.
کنتور؛ حلقه مهم مبارزه با تلفات تجاری
بخش دیگری از تحول دهلی به اندازه‌گیری مصرف مربوط بود. کنتورهای الکترومکانیکی قدیمی با کنتورهای دیجیتال جایگزین شدند و فرآیند قرائت نیز به کمک تجهیزات دستی دیجیتالی شد.
در برخی مناطق، سیستم‌های اندازه‌گیری گروهی مبتنی بر فرکانس رادیویی نیز مورد استفاده قرار گرفتند. در این سیستم‌ها اطلاعات چند کنتور به شکل بی‌سیم به یک پایگاه داده مرکزی منتقل می‌شد و وابستگی به قرائت دستی تک‌تک کنتورها کاهش می‌یافت. شرکت‌های توزیع همچنین به سمت استفاده از کنتورهای هوشمند حرکت کرده‌اند.
این بخش از تجربه دهلی برای کشورهایی که با خطای اندازه‌گیری، دستکاری کنتور و سرقت برق مواجه هستند، اهمیت ویژه‌ای دارد.
فقط فناوری نبود؛ پول برق هم باید پرداخت می‌شد
یکی از نکات جالب تجربه دهلی این است که اصلاح شبکه صرفا با فناوری انجام نشد.
شرکت‌های توزیع روش‌های پرداخت قبض را نیز توسعه دادند؛ از کیوسک‌های پرداخت ۲۴ ساعته گرفته تا سیستم‌های پرداخت اینترنتی و اپلیکیشن موبایل. برای پرداخت به‌موقع نیز مشوق‌هایی در نظر گرفته شد.
هم‌زمان، همکاری با نیروهای انتظامی برای مقابله با سرقت برق افزایش پیدا کرد.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا بخشی از تلفات شبکه، تلفات فنی نیست؛ یعنی حتی اگر تمام تجهیزات شبکه سالم باشند، سرقت برق و ضعف در وصول مطالبات می‌تواند همچنان عملکرد اقتصادی شرکت توزیع را مختل کند.
دهلی برای مناطق دارای سرقت شدید، نسخه متفاوتی داشت
یکی از جالب‌ترین بخش‌های این تجربه مربوط به محله‌هایی بود که میزان تلفات در آنها بسیار بالا بود.
در برخی مناطق کم‌درآمد، تلفات به ۸۳ درصد می‌رسید. شرکت‌های توزیع برای این مناطق تنها به اقدامات فنی اکتفا نکردند.
آنها در کنار اصلاح شبکه، روی موضوعاتی مانند دسترسی به آب، آموزش سواد خواندن و نوشتن و آموزش مالی کار کردند و حتی برخی زنان ساکن همین مناطق را برای دریافت قبوض برق از همسایگان به کار گرفتند. در نتیجه، نرخ پرداخت قبوض در این مناطق به سطح سایر بخش‌های شهر نزدیک شد.
این تجربه نشان می‌دهد که در برخی نقاط، مسئله برق صرفا یک مسئله مهندسی نیست؛ بلکه با شرایط اجتماعی و اقتصادی مشترکان نیز ارتباط دارد.
هوش مصنوعی وارد مرحله بعدی مبارزه با سرقت برق شد
دهلی حالا در مرحله جدیدی از دیجیتالی شدن شبکه قرار دارد. شرکت BSES (شرکت توزیع برق) از هوش مصنوعی برای شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف در مناطقی که میزان تلفات آنها بالاتر از انتظار است استفاده می‌کند.
این شرکت همچنین از AI برای پیش‌بینی تقاضای برق، بهبود بهره‌برداری و ارائه خدمات به مشترکان استفاده می‌کند.
به این ترتیب، مسیری که با تعویض کنتور و دیجیتالی شدن اندازه‌گیری آغاز شده، اکنون به سمت تحلیل داده و شناسایی هوشمند تخلف حرکت کرده است.
نتیجه چه بود؟
آمار رسمی دولت دهلی نشان می‌دهد تلفات AT&C از ۵۲ درصد پیش از اصلاحات در سال ۲۰۰۲ به ۵.۹ درصد در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ رسیده است.
این کاهش در شرایطی رخ داده که شبکه برق دهلی هم‌زمان با افزایش تقاضا توسعه یافته است.
آیا نسخه دهلی را می‌توان در کشورهای دیگر اجرا کرد؟
پاسخ ساده‌ای وجود ندارد، اما تجربه دهلی یک نکته روشن دارد: کاهش تلفات با یک فناوری منفرد اتفاق نمی‌افتد.
در واقع، تجربه دهلی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد؛ شبکه را اندازه‌گیری کن؛ نقاط پرتلفات را پیدا کن؛ تجهیزات را نوسازی کن؛ سرقت را دشوار کن؛ مصرف را دقیق اندازه بگیر؛ پول برق را وصول کن و بعد از داده‌ها برای پیدا کردن مشکل استفاده کن.
این مدل البته بدون توجه به شرایط اقتصادی، ساختار بازار برق، قوانین و ویژگی‌های شبکه هر کشور قابل کپی کردن نیست. اما نشان می‌دهد کاهش تلفات می‌تواند خود یک منبع افزایش ظرفیت مؤثر شبکه باشد؛ زیرا هر واحد برقی که از تولید تا مصرف تلف نمی‌شود، نیازی به تولید اضافی برای جبران آن ندارد.