به گزارش برق مدیا، محصولات تازه و فسادپذیر پس از برداشت، برخلاف بسیاری از کالاهای صنعتی، فرصت محدودی برای انتقال، خنک‌سازی، سورت، بسته‌بندی و عرضه دارند و هرگونه وقفه در این فرآیند می‌تواند کیفیت و ارزش اقتصادی محصول را کاهش دهد. در چنین شرایطی، استمرار برق در سردخانه‌ها، سالن‌های سورتینگ، مراکز بسته‌بندی و سایر زیرساخت‌های زنجیره سرد، به یک ضرورت برای حفظ تولید و تجارت محصولات کشاورزی تبدیل شده است.
رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی، در گفت‌وگویی اختصاصی با «برق مدیا» با اشاره به ابعاد این مسئله تاکید کرد که قطعی برق در بخش کشاورزی را نمی‌توان صرفا یک مشکل در حوزه انرژی دانست، چراکه این مسئله به‌طور مستقیم با میزان تولید، کیفیت محصولات، حجم ضایعات، اشتغال، سرمایه‌گذاری و در نهایت صادرات غیرنفتی کشور ارتباط دارد. به گفته او، محصول کشاورزی پس از برداشت باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن وارد فرآیند خنک‌سازی، سورت و بسته‌بندی شود و زنجیره سرد نیز تا زمان رسیدن محموله به بازار هدف بدون وقفه ادامه پیدا کند؛ در غیر این صورت، احتمال افت کیفیت و افزایش ضایعات بالا می‌رود.
اهمیت این موضوع در فصل برداشت بیشتر می‌شود؛ زمانی که حجم قابل توجهی از محصولات کشاورزی وارد چرخه صادرات می‌شوند و صادرکنندگان باید مطابق تعهدات خود، بازارهای هدف را تأمین کنند. در این مرحله، اختلال در برق سردخانه‌ها یا مراکز بسته‌بندی می‌تواند زمان آماده‌سازی محموله را افزایش دهد و روند صادرات را با مشکل مواجه کند. از سوی دیگر، پس از بارگیری محصولات در کانتینرهای یخچالی، حفظ دمای مناسب در طول مسیر تا مرزهای زمینی یا بنادر نیز اهمیت حیاتی دارد. به گفته نورانی، حتی توقف چندروزه یک کامیون یا مشکل در تأمین سوخت ژنراتور کانتینرهای یخچالی می‌تواند خسارت قابل توجهی به محموله وارد کند؛ خسارتی که در نهایت متوجه تولیدکننده و صادرکننده خواهد شد.
سیدرضا نورانی، برای جلوگیری از تشدید این خسارت‌ها، پنج راهکار اصلی را مطرح می‌کند نکاتی که می‌تواند میزان خسارات محصولات کشاورزی از قطعی برق را کاهش دهد.
«برق مدیا» در گفتگویی اختصاصی با سیدرضا نورانی، رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی، به بررسی ابعاد نگران‌کننده قطعی برق در این زنجیره، چالش‌های ترانزیتی کانتینرهای یخچالی و ارائه ۵ راهکار الزام‌آور برای برون‌رفت از این بحران پرداخته که در ادامه می‌خوانید.
***
جناب نورانی، قطع مکرر برق چه ابعادی در بخش کشاورزی دارد و این مسئله چه تاثیری بر تولید، نگهداری، کیفیت محصولات، زنجیره تأمین و صادرات دارد؟ آیا می‌توان قطعی برق را صرفا یک چالش در حوزه انرژی دانست یا پیامدهای آن فراتر از این حوزه، اقتصاد بخش کشاورزی و صادرات غیرنفتی کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد؟
قطعی مداوم و بی‌برنامه برق در بخش کشاورزی، سالن‌های سورتینگ و سردخانه‌ها صرفا یک مسئله محدود به حوزه انرژی نیست، بلکه موضوعی است که مستقیما با میزان تولید، کیفیت محصولات، حجم ضایعات، سرمایه‌گذاری، اشتغال‌زایی و در نهایت صادرات غیرنفتی کشور ارتباط تنگاتنگ و مستقیم دارد. باید توجه داشت که بخش کشاورزی و زنجیره تامین میوه و تره‌بار برخلاف بسیاری از صنایع دیگر، با محصولات زنده و فسادپذیر سر و کار دارند. محصول کشاورزی پس از برداشت باید بلافاصله و در زمان مناسب خنک‌سازی، سورت و بسته‌بندی شده و زنجیره سرد آن بدون هیچ‌گونه وقفه ادامه یابد؛ در غیر این صورت، محصول ارزش اقتصادی خود را از دست داده و به سرعت دچار فساد می‌شود.
کدام بخش‌ها و زیرساخت‌های زنجیره تولید و تامین محصولات کشاورزی بیشترین وابستگی را به برق پایدار دارند و قطعی یا ناپایداری برق چه خسارت‌هایی به این بخش‌ها وارد می‌کند؟ به‌طور مشخص، این خاموشی‌ها چه تاثیری بر فعالیت سردخانه‌ها، سالن‌های سورتینگ، مراکز بسته‌بندی و نگهداری محصولات، کیفیت و میزان ضایعات محصولات کشاورزی و در نهایت روند صادرات خواهد داشت؟
تمامی زیرساخت‌های این زنجیره از جمله سالن‌های سورتینگ، کارخانجات بسته‌بندی، مراکز نگهداری و حتی مراکز رنگ‌آوری میوه همگی به برق پایدار وابسته هستند. برای نمونه، مراکز تخصصی نگهداری و رنگ‌آوری میوه (مانند فرآیند رنگ‌آوری مغز میوه‌ها) نیازمند کنترل مداوم و دقیق دما، رطوبت، تهویه و تنظیم گازهایی نظیر اتیلن و دی‌اکسید کربن (CO2) هستند. اگر برق این مراکز قطع شود، فرآیند رنگ‌آوری به درستی انجام نشده و با ضایعات گسترده و خسارات سنگین مواجه خواهیم شد.
قطعی برق در فصل برداشت تا چه میزان بر عملکرد صادرکنندگان و فرآیند حمل‌ونقل کانتینری تاثیر می‌گذارد؟
بروز قطعی برق در زمان برداشت محصول، میزان خسارت‌ها را به شدت افزایش می‌دهد. در این بازه حساس، کشاورز باید محصول را تولید کرده و صادرکننده نیز موظف است بازارهای صادراتی را که از قبل تامین کرده، پشتیبانی کنند. محصولات باید سر موقع بسته‌بندی و سرد شده و وارد کانتینرهای یخچال‌دار شوند. سپس در قالب حمل‌ونقل مرکب، این کانتینرها به بنادر منتقل می‌شوند؛ در بندر، کشنده (کامیون) باقی می‌ماند و کانتینر یخچالی بارگیری‌شده وارد کشتی می‌شود تا به مقصد اصلی برسد. تحقق یک صادرات موفق، ارزآوری و حفظ اشتغال نیازمند آن است که پیش‌بینی‌های لازم برای جلوگیری از قطعی برق انجام گیرد.
زنجیره تامین و صادرات محصولات کشاورزی از مزرعه تا بازارهای هدف چه مراحلی را طی می‌کند و آسیب به این زنجیره چه پیامدهایی دارد؟
این فرآیند یک زنجیره بسیار گسترده است که از مزرعه آغاز می‌شود؛ محصول پس از برداشت به سردخانه منتقل شده، وارد مراحل سورتینگ و بسته‌بندی می شود، در کانتینرهای یخچالی بارگیری شده، به بنادر کشور اعزام و در نهایت به بازارهای هدف صادراتی منتقل می‌شود. سردخانه‌هایی با ظرفیت چند هزار تن که برای نگهداری محصولات صادراتی یا ذخیره‌سازی استراتژیک فعالیت می‌کنند، با قطعی برق دچار اختلال شدید شده که این امر فسادپذیری را تسریع کرده و موجب کاهش کیفیت محصولات می‌شود. اگر به این مسئله به‌موقع رسیدگی نشود، نه‌تنها بازارهای صادراتی خود را از دست می‌دهیم، بلکه خسارات سنگینی به تولیدکنندگان، سردخانه‌داران و صادرکنندگان وارد شده و کل زنجیره دچار آسیب جبران‌ناپذیر می‌شود.
کدام‌یک از محصولات کشاورزی در برابر قطعی برق و اختلال در زنجیره سرد آسیب‌پذیرتر هستند و فرآیند صادرات آن‌ها به چه صورتی انجام می‌شود؟
محصولات تازه‌خوری و تره‌بار مانند گوجه‌فرنگی، کیوی، انگور، توت‌فرنگی و فلفل‌های دلمه‌ای رنگی بسیار حساس هستند. حتی یک لحظه اختلال یا توقف در سوخت‌رسانی کانتینر یخچالی در حین حرکت به سمت بنادر یا مرزهای زمینی می‌تواند محموله را نابود کند. برای صادرات به خاور دور، محموله‌ها باید از طریق بنادر و با کشتی منتقل شوند. در مقابل، برای صادرات به کشورهای آسیای مرکزی و روسیه که دارای مرز خشکی با ما هستند، حمل‌ونقل از طریق مرزهای زمینی صورت می‌گیرد. در تمامی این مسیرها، تامین سوخت مداوم برای ژنراتور کانتینرهای یخچالی یک الزام حیاتی است.
تامین سوخت کانتینرهای ترانزیتی در مسیرهای صادراتی با چه چالش‌هایی روبرو است؟
کانتینرهای یخچالی باید در طول مسیر ترانزیت امکان دریافت سوخت داشته باشند و سوخت آن‌ها تا رسیدن به مقصد یا مرزها تامین شود تا بتوانند بدون وقفه حرکت کنند. به عنوان مثال، در مسیر ترانزیتی ۵ روزه، اگر کامیونی به دلیل مشکلات تامین سوخت، ۲ تا ۳ روز در مرزها یا بیرون از مرز معطل بماند، مشکلات و دردسرهای عظیمی رخ می‌دهد. در نهایت، تمام فشار و خسارت ناشی از این معطلی به صادرکننده و تولیدکننده وارد می‌شود.
برای جلوگیری از بروز این مشکلات و نجات زنجیره صادرات، چه راهکارها و الزامات اجرایی مد نظر شماست؟
برای پیشگیری از این خسارات، ۵ راهکار الزام‌آور وجود دارد که باید عملیاتی شوند:
۱. عدم قطعی برق بدون اعلام قبلی: در مراکز زنجیره سرد محصولات کشاورزی اصولاً نباید قطعی برق رخ دهد و در صورت ناچاری، باید حتماً اطلاع‌رسانی قبلی انجام گیرد. همچنین باید پیش‌بینی‌های لازم برای تامین ژنراتورهای جایگزین با سوخت فسیلی یا خورشیدی صورت پذیرد. البته تجهیز به سیستم‌های خورشیدی هزینه بالایی دارد که نیازمند کمک دولت برای تامین ژنراتورهای مخصوص است.
۲. احداث خطوط برق پایدار و فیدرهای اختصاصی: ایجاد فیدرهای اختصاصی برای سردخانه‌ها و مراکز اصلی صادراتی ضروری است؛ چراکه با قطعی برق در سردخانه، حتی امکان فعالیت کارگران نیز وجود ندارد.
۳. الزام شرکت‌های توزیع برق به ارائه برنامه زمان‌بندی: شرکت‌های توزیع برق باید موظف شوند برنامه زمان‌بندی شفافی از قطعی‌های احتمالی به بخش کشاورزی و سردخانه‌ها ارائه دهند تا تولید دچار وقفه و کاهش کیفیت نشود.
۴. پیش‌بینی تسهیلات برای خرید ژنراتور و برق اضطراری: تجهیز به برق اضطراری و انرژی خورشیدی نیازمند سرمایه‌گذاری مجدد است و دولت باید وام‌های ارزان‌قیمت در اختیار سردخانه‌داران قرار دهد.
۵. تشکیل کارگروه دائمی مدیریت برق: تشکیل کارگروهی دائمی با حضور نمایندگان وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و تشکل‌های بخش خصوصی جهت مدیریت هوشمندانه مصرف برق در فصول برداشت و صادرات.
شما به تشکیل کارگروهی دائمی اشاره کردید، آیا در حال حاضر چنین کمیته یا کارگروه مشترکی میان وزارت نیرو و تشکل‌های بخش خصوصی تشکیل شده است؟
خیر، در حال حاضر متاسفانه چنین کمیته‌ای وجود ندارد. تشکل‌های بخش خصوصی به تنهایی نمی‌توانند این چالش‌ها را حل کنند، بلکه خود وزارت نیرو باید پیش‌قدم شده و از تشکل‌های کشاورزی دعوت به عمل آورد. تشکل‌ها دارای سال‌ها تجربه ارزشمند هستند و می‌توانند به مدیران وزارت نیرو در مدیریت قطعی برق کمک کنند تا کمترین لطمه و خسارت به تولید و صادرات کشور وارد شود.