به گزارش برق مدیا، منبع تغذیه بدون وقفه یا یوپی‌اس (UPS) یکی از تجهیزات مهم برای حفاظت از دستگاه‌های الکترونیکی و صنعتی در برابر قطع برق و نوسانات ولتاژ است. این تجهیزات با ذخیره انرژی در باتری و تامین برق مورد نیاز مصرف‌کننده در زمان اختلال در شبکه، امکان ادامه فعالیت تجهیزات حساس را فراهم می‌کنند.
اهمیت یوپی‌اس تنها به تجهیزات اداری و مصرف‌کنندگان عادی محدود نمی‌شود. بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، مراکز داده و مخابرات، بانک‌ها، سامانه‌های کنترل صنعتی و زیرساخت‌های امنیتی، همگی برای جلوگیری از اختلال در خدمات و آسیب به تجهیزات به تامین برق پایدار نیاز دارند. در چنین شرایطی، یوپی‌اس با تامین برق پشتیبان و فراهم‌کردن فرصت لازم برای وارد مدار شدن منابع اضطراری دیگر، می‌تواند از توقف فرایندهای حساس، آسیب به تجهیزات و ازدست‌رفتن اطلاعات جلوگیری کند.
از این منظر، توسعه صنعت یوپی‌اس فراتر از حمایت از یک حوزه تولیدی، بخشی از تلاش برای افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های کشور محسوب می‌شود. در شرایطی که محدودیت‌های وارداتی، نوسانات ارزی یا اختلال در زنجیره تامین می‌تواند دسترسی به تجهیزات و قطعات را دشوار کند، برخورداری از توان طراحی، تولید، تعمیر و ارائه خدمات فنی در داخل کشور اهمیت بیشتری می‌یابد. با این حال، بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت مستلزم ارتقای کیفیت محصولات، افزایش قابلیت اطمینان، دسترسی پایدار به قطعات کلیدی و تقویت خدمات پس از فروش است.
تولید سالانه ۱۵۰ هزار دستگاه یوپی‌اس در کشور
با توجه به نقش یوپی‌اس در حفظ پایداری برق و تداوم فعالیت زیرساخت‌های حساس، این پرسش مطرح می‌شود که تولیدکنندگان داخلی تا چه اندازه توان تامین نیاز کشور را دارند و ظرفیت موجود با چه محدودیت‌هایی روبه‌روست؟
به گفته کسری میرعمادی، رئیس هیئت‌مدیره انجمن سازندگان یوپی‌اس ایران، سالانه حدود ۱۵۰ هزار دستگاه یوپی‌اس در کشور به دست متخصصان داخلی تولید و مونتاژ می‌شود. همچنین، به گفته وی، بیش از پنج هزار نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در این صنعت اشتغال دارند.
این ارقام، بر اساس اظهارات فعالان صنفی، نشان‌دهنده وجود ظرفیت تولید، دانش فنی و نیروی انسانی متخصص در کشور است. با این حال، باید میان تولید محصول نهایی در داخل و ساخت تمام قطعات آن در کشور تفاوت قائل شد؛ زیرا بخشی از قطعات الکترونیکی و مواد اولیه موردنیاز تولیدکنندگان همچنان از طریق واردات تامین می‌شود.
فعالان این صنعت معتقدند شرکت‌های داخلی توانایی طراحی، تولید، مونتاژ و ارائه خدمات پس از فروش یوپی‌اس را دارند و ظرفیت تولید داخل می‌تواند بخش قابل‌توجهی از نیاز بازار را پوشش دهد. با این حال، کسری میرعمادی در گفت‌وگو با «برق مدیا» تأکید کرده است که شرایط اقتصادی و محدودیت بودجه مشتریان نیز بر میزان تقاضا تأثیر گذاشته و در برخی بخش‌ها، تقاضای مؤثر بازار را کاهش داده است.
بنابراین، ظرفیت تولید به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت بازار را مشخص کند. برای ارزیابی دقیق‌تر شرایط این صنعت، باید عواملی مانند میزان فروش واقعی، سهم محصولات داخلی، حجم واردات، ترکیب تقاضا و توان مالی مصرف‌کنندگان نیز مورد توجه قرار گیرد.
ذخیره‌سازهای انرژی؛ فرصت تازه برای صنعت UPS ؟
با افزایش توجه به پایداری شبکه برق و توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر، ذخیره‌سازی انرژی نیز به یکی از محورهای مهم برنامه‌ریزی صنعت برق تبدیل شده است. وزارت نیرو در همین راستا، استفاده از ذخیره‌سازهای انرژی در کنار نیروگاه‌های خورشیدی را با هدف کمک به کنترل فرکانس، مدیریت پیک مصرف و بهبود پایداری شبکه در دستور کار قرار داده است.
بر اساس اظهارات مینو غلامی، مجری طرح ذخیره‌سازهای انرژی ساتبا، شرکت توانیر در چارچوب مجوزهای صادرشده برای نیروگاه‌های تجدیدپذیر، الزام نصب ذخیره‌سازهایی معادل ۲۰ درصد ظرفیت نیروگاه را دنبال می‌کند.
همچنین، به گفته غلامی، برنامه‌ریزی برای به‌کارگیری ۵۰۰ مگاوات‌ساعت ظرفیت ذخیره‌سازی انرژی در نیروگاه‌های خورشیدی انجام شده است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، قرار است ۶۰ درصد این ظرفیت تا پایان سال جاری و باقی‌مانده آن در اوایل سال آینده وارد مدار بهره‌برداری شود.
این رویکرد می‌تواند زمینه توجه بیشتر به فناوری‌های ذخیره‌سازی انرژی را فراهم کند؛ با این حال، نباید میان یوپی‌اس‌های متعارف و سامانه‌های ذخیره‌سازی مورد استفاده در مقیاس نیروگاهی یکسان‌انگاری کرد. هرچند این تجهیزات در ذخیره و تامین انرژی وجه اشتراک دارند، از نظر ظرفیت، فناوری، نحوه اتصال به شبکه، الزامات کنترلی و کاربرد تفاوت‌های مهمی میان آن‌ها وجود دارد.
ازاین‌رو، توسعه طرح‌های ذخیره‌سازی انرژی را می‌توان فرصتی برای بررسی ظرفیت‌های فنی و صنعتی کشور در این حوزه دانست؛ فرصتی که میزان بهره‌مندی تولیدکنندگان یوپی‌اس از آن، به توان طراحی و توسعه محصولات متناسب با نیاز نیروگاه‌ها، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و انطباق با استانداردهای فنی بستگی دارد.
وابستگی به واردات؛ نقطه حساس زنجیره تولید
یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت UPS ایران، وابستگی به واردات بخشی از قطعات الکترونیکی است. به گفته کسری میرعمادی، بسیاری از قطعات پیشرفته الکترونیکی، به‌ویژه قطعات نیمه‌هادی، در داخل کشور تولید نمی‌شوند یا تولید داخلی آن‌ها پاسخگوی نیاز صنعت نیست.
در میان قطعات موردنیاز این صنعت، نیمه‌هادی‌های قدرت، ترانزیستورهای قدرت، ماژول‌های الکترونیکی، کنترل‌کننده‌ها و برخی قطعات تخصصی مدارهای تبدیل و کنترل توان از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. میزان وابستگی به واردات نیز بسته به نوع دستگاه، سطح توان، فناوری ساخت و میزان بومی‌سازی در هر شرکت متفاوت است.
برای ارزیابی دقیق این وابستگی، باید دو موضوع از یکدیگر تفکیک شود: نخست، سهم ساخت داخل و ارزش افزوده ایجادشده در کشور و دوم، سهم قطعات و مواد اولیه وارداتی در هزینه تمام‌شده محصول. ممکن است دستگاهی در داخل کشور طراحی، تولید و مونتاژ شود، اما برای تامین برخی قطعات کلیدی همچنان به واردات وابسته باشد.
با این حال، وارداتی بودن بخشی از قطعات به معنای فقدان توان تولید داخلی نیست. بخش مهمی از ارزش افزوده در صنعت الکترونیک از طریق طراحی محصول، مهندسی مدار، توسعه سامانه‌های کنترلی، یکپارچه‌سازی قطعات، آزمایش، تنظیم و ارائه خدمات فنی ایجاد می‌شود. به گفته رئیس هیئت‌مدیره انجمن سازندگان یوپی‌اس ایران، مهندسان داخلی در این زمینه از توانمندی قابل‌توجهی برخوردارند.
مسئله اصلی، کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تولید در برابر محدودیت‌های وارداتی و ارزی است؛ موضوعی که بدون توسعه تدریجی توان ساخت داخل در بخش‌های دارای توجیه فنی و اقتصادی، به‌سختی قابل تحقق خواهد بود.
نوسانات ارزی و دشواری تامین قطعات
وابستگی به قطعات وارداتی، صنعت یوپی‌اس را در برابر نوسانات نرخ ارز و محدودیت‌های تجاری آسیب‌پذیر می‌کند. افزایش نرخ ارز مستقیماً هزینه خرید قطعات را بالا می‌برد و می‌تواند قیمت تمام‌شده محصول را افزایش دهد. از سوی دیگر، دشواری انتقال پول، طولانی‌شدن فرایند سفارش و ترخیص، محدودیت‌های وارداتی و دسترسی نامطمئن به قطعات تخصصی ممکن است برنامه‌ریزی تولید را با اختلال مواجه کند.
رئیس هیئت‌مدیره انجمن سازندگان یوپی‌اس ایران نیز با اشاره به این مشکلات، تامین مواد اولیه و ارز را از چالش‌های مهم صنعت برق و الکترونیک کشور می‌داند. به اعتقاد وی، توجه بیشتر مسئولان به اهمیت زیرساختی این تجهیزات و تسهیل تامین مواد اولیه می‌تواند به پشتیبانی از تولیدکنندگان و بهبود شرایط فعالیت آن‌ها کمک کند.
در نشست انجمن سازندگان یوپی‌اس ایران که در بهار سال جاری برگزار شد نیز موضوعاتی از جمله محدودیت واردات قطعات کلیدی، نوسانات نرخ ارز، دشواری تامین قطعات الکترونیکی و ضرورت تدوین و بومی‌سازی استانداردهای فنی مطرح شد.
این مسائل نشان می‌دهد که چالش تامین قطعات صرفا به افزایش قیمت محدود نیست؛ بلکه دسترسی مستمر به قطعات مناسب نیز برای تداوم تولید اهمیت دارد. حتی در صورت وجود تقاضا برای محصولات داخلی، کمبود یک قطعه کلیدی می‌تواند تولید یا تحویل دستگاه نهایی را به تاخیر بیندازد. افزایش هزینه تامین قطعات نیز فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان و خریداران وارد می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که قدرت خرید مشتریان محدود است.
ظرفیت تولید در برابر تقاضای مؤثر بازار
بر اساس اظهارات رئیس هیئت‌مدیره انجمن سازندگان یوپی‌اس ایران، نیاز سالانه کشور به این تجهیزات در حدود ظرفیت تولید سالانه اعلام‌شده، یعنی نزدیک به ۱۵۰ هزار دستگاه، برآورد می‌شود. با این حال، این رقم یک برآورد صنفی است و برای تأیید آن باید داده‌های مستقل درباره تولید، فروش، واردات و مصرف نهایی در دسترس باشد.
به گفته میرعمادی، محدودیت بودجه مشتریان و مصرف‌کنندگان باعث شده است تقاضای مؤثر بازار در برخی بخش‌ها کمتر از ظرفیت عرضه باشد. این وضعیت می‌تواند به کاهش فروش، افزایش موجودی انبار یا به تعویق افتادن خرید تجهیزات منجر شود و در نتیجه، بر درآمد تولیدکنندگان و برنامه‌های توسعه‌ای آن‌ها اثر بگذارد.
از سوی دیگر، بازار یوپی‌اس یک بازار یکپارچه نیست. نیاز یک مرکز داده یا واحد صنعتی بزرگ با نیاز یک مصرف‌کننده خانگی یا کسب‌وکار کوچک تفاوت دارد. توان خروجی دستگاه، مدت پشتیبانی باتری، حساسیت تجهیزات مصرف‌کننده و الزامات فنی هر پروژه، نوع محصول موردنیاز و قیمت آن را تعیین می‌کند.
ازاین‌رو، برآورد دقیق اندازه بازار و سنجش میزان تولید داخلی، مستلزم تفکیک محصولات بر اساس توان، فناوری، کاربرد و سطح قیمت است. چنین تفکیکی می‌تواند تصویر روشن‌تری از بخش‌هایی ارائه دهد که تولیدکنندگان داخلی در آن‌ها از مزیت رقابتی برخوردارند و بخش‌هایی که همچنان با محدودیت عرضه یا تقاضا مواجه‌اند.
یوپی‌اس صنعتی و ضرورت توسعه توان داخلی
در حوزه تجهیزات صنعتی و حساس، برخورداری از ظرفیت طراحی و تولید داخلی می‌تواند مزایایی فراتر از کاهش وابستگی به دستگاه‌های کامل وارداتی داشته باشد. دسترسی سریع‌تر به قطعات یدکی، امکان تعمیر و نگهداری تخصصی، کاهش زمان توقف تجهیزات و استمرار خدمات فنی از جمله عواملی هستند که می‌توانند در انتخاب محصولات داخلی مؤثر باشند.
با این حال، میزان اثرگذاری این ظرفیت بر کاهش وابستگی ارزی به سهم قطعات داخلی، حجم تولید، هزینه ساخت و توان رقابت محصولات با نمونه‌های خارجی بستگی دارد. همچنین، برای ارزیابی کیفیت و قابلیت اطمینان تجهیزات، باید نتایج آزمون‌های فنی، انطباق با استانداردهای معتبر و سوابق عملکرد دستگاه‌ها در شرایط واقعی بررسی شود.
بنابراین، توسعه تولید داخلی زمانی می‌تواند به مزیتی پایدار تبدیل شود که افزایش ظرفیت تولید با ارتقای کیفیت، توسعه فناوری و ایجاد اعتماد در بازار همراه باشد.
چه اقداماتی می‌تواند به تقویت صنعت یوپی‌اس کمک کند؟
با توجه به چالش‌های مطرح‌شده، تقویت صنعت یوپی‌اس به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه تامین ، تولید، فناوری و بازار نیاز دارد.
تسهیل تامین ارز و قطعات کلیدی: ایجاد سازوکارهای شفاف و قابل پیش‌بینی برای تامین قطعاتی که جایگزین داخلی ندارند، می‌تواند احتمال وقفه در تولید را کاهش دهد.
حمایت از تحقیق و توسعه: سرمایه‌گذاری در طراحی مدارهای قدرت، سامانه‌های کنترل و توسعه قطعاتی که تولید داخلی آن‌ها از توجیه فنی و اقتصادی برخوردار است، می‌تواند وابستگی به واردات را در بلندمدت کاهش دهد.
تقویت زنجیره تامین داخلی: توسعه همکاری میان سازندگان یوپی‌اس، تولیدکنندگان بردهای الکترونیکی و تامین کنندگان قطعات و مواد اولیه می‌تواند بخشی از هزینه‌ها و ریسک‌های تامین را کاهش دهد.
توسعه استانداردها و آزمون‌های فنی: تقویت ظرفیت آزمایشگاهی و ارزیابی مستقل محصولات برای اطمینان از کیفیت، ایمنی و قابلیت اطمینان تجهیزات ضروری است.
تقویت خدمات پس از فروش: دسترسی مناسب به تعمیرات تخصصی و قطعات یدکی می‌تواند عمر مفید تجهیزات را افزایش دهد و هزینه نگهداری را برای مصرف‌کنندگان کاهش دهد.
انتشار آمار شفاف صنعت: انتشار منظم داده‌های مربوط به تولید، واردات، صادرات، اشتغال و سهم ساخت داخل، زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر دولت، تولیدکنندگان و سرمایه‌گذاران را فراهم می‌کند.